TRUNG TÂM BẢO TỒN DI SẢN VĂN HÓA THẾ GIỚI HỘI AN
Nhà ba gian phòng lồi - Ngôi nhà của ký ức và hoài niệm
Ngôi nhà không chỉ là công trình kiến trúc để che chắn nắng mưa, mà còn là biểu tượng cho tổ ấm, nơi có tình thân, sự an toàn, bình yên, nơi con người thuộc về. Ngôi nhà cũng là nơi lưu giữ ký ức và gắn kết các thành viên trong gia đình, mang giá trị tinh thần sâu sắc.
Một ngôi nhà 3 gian phòng lồi ở phường Hội An Đông - Ảnh: Đình Hiếu
Bởi thế, hình ảnh ngôi nhà luôn gắn liền, gợi nhớ biết bao kỷ niệm vui buồn. Tùy từng vùng miền, khu vực mà ngôi nhà mang dáng dấp khác nhau, phù hợp với điều kiện tự nhiên, tập quán sinh hoạt, khả năng tài chính của gia chủ, tạo nên những sắc thái, biểu trưng kiến trúc riêng.
Không ít người thuộc thế hệ 8x, 9x, có thể bao gồm cả 7x ở khu vực vùng ven, nông thôn miền Trung và miền Nam đã nhìn thấy, hoặc sinh ra và lớn lên trong những ngôi nhà có kiểu thức kiến trúc chung, khá phổ biến, căn cứ hình khối kiến trúc mặt tiền, có thể gọi nôm na là nhà có phòng lồi. Mặc dù chưa được xếp vào nhóm kiến trúc nhà ở truyền thống Việt Nam, nhưng khi nhìn thấy kiểu nhà này khiến cho mọi người có cảm giác hoài niệm, gợi bao ký ức xưa cũ, vì tuổi đời của những ngôi nhà này cũng đã ngót nghét nửa thế kỷ.
“Phòng lồi” là thuật ngữ dân gian dùng để chỉ phần không gian được xây dựng nhô ra phía trước so với tường mặt tiền của ngôi nhà. Thông thường, nhà ba gian truyền thống có tường mặt tiền nằm trên một đường thẳng. Tuy nhiên, ở kiểu nhà này, một gian bên sẽ được đẩy lên phía trước, tạo thành đoạn tường hình chữ L. Chúng tôi chưa tiếp cận được tư liệu giúp xác định kiểu nhà có phòng lồi bắt đầu xuất hiện từ lúc nào, có thể vào những năm 1970. Kiểu nhà này khá phổ biến, bắt gặp tại nhiều địa phương, và dường như nó trở nên được ưa chuộng hơn, phát triển mạnh nhất trong những thập niên 1980 và 1990. Đây là kiểu nhà (xét kiến trúc nhà chính) có sự kếp hợp các đặc điểm hiện đại với yếu tố truyền thống, kết cấu nhà 3 gian được lặp lại. Vậy nên, có thể nhận định kiểu nhà có phòng lồi là bước phát triển tiếp theo của kiểu nhà 3 gian, một bước chuyển mình đầy sáng tạo, tạo thêm không gian sử dụng nhưng không làm mất đi cấu trúc đối xứng cơ bản của ngôi nhà. Nếu các công trình hiện đại ở đô thị có sự thể nghiệm nhiều hình khối mới mẻ, thì nhà cửa vùng nông thôn đã kết hợp các đặc điểm hiện đại với yếu tố truyền thống, đặc biệt là ở hình khối và bố cục không gian. Trong khi người ta hào hứng trưng ra các mặt tiền tối giản phủ bằng đá rửa và cắt xẻ theo các ô hình học, thì sự phân bổ ngôi nhà theo kết cấu gian - chái ngày trước vẫn được lặp lại, bởi đó là không gian sinh hoạt quen thuộc trong đời sống nông thôn. Nhiều ngôi nhà vẫn giữ lối bố trí truyền thống khi xây cất công trình mới, đặc biệt là dạng nhà chữ đinh[1].
Nhà có phòng lồi thường tọa lạc trong khuôn viên rộng rãi, nhà trệt, phát triển theo chiều ngang, bao quanh là sân vườn thoáng đãng. Chỉ cần quan sát mặt tiền nhà chính, dễ dàng nhận diện nhà có kiểu thức 3 gian, phòng lồi rộng 1 gian, phần hiên sâu ở 2 gian còn lại giúp tránh nắng hắt, mưa tạt hiệu quả. Kích thước các gian không đồng đều, gian giữa thường nhỏ nhất, gian có phòng lồi rộng hơn gian bên còn lại. Điều này có chút khác biệt so với nhà ba gian là có kích thước hai gian bên bằng nhau[2].
Kiểu nhà này có các hình khối bắt mắt, hiện đại (tại thời điểm xây dựng) nhưng vẫn giữ được các yếu tố của một ngôi nhà truyền thống. Hơi hướm kiến trúc tân thời thể hiện ở sê nô thu nước bằng bê tông cốt thép bao bọc quanh mặt tiền; tường phòng lồi, trụ hiên tô trát vữa xi măng, được chia nhỏ theo phân vị ngang, đứng bởi các đường kẻ roan theo hướng tối giản, quét vôi màu, roan trắng, một số ít nhà có mặt tiền tương tự nhưng tường được tô đá rửa…; ô bông gió xi măng đúc sẵn, hoặc chỉ đơn thuần là thanh ngang bằng bê tông cốt thép trang trí đầu cửa đi, cửa sổ. Hệ cửa mặt tiền (cửa sổ rộng ở tường lồi, cửa đi ở hai gian còn lại) là cửa pano gỗ (+ kính), hoặc pano lá sách gỗ thường được sơn màu xanh dương hoặc xanh lá cây, nổi bật trên màu tường vôi vàng, trắng đục truyền thống. Có nhà làm sàn bê tông cốt thép phần hiên và phòng lồi; có nhà lợp mái luôn khu vực này, độ dốc thấp hơn độ dốc mái chính, do đó khi quan sát ở mặt bên thì có thể thấy hệ mái được chia làm hai phần, gãy khúc. Điểm gây chú ý nhất của ngôi nhà có lẽ là con số niên đại được tạo tác trên mặt tiền (dầm hiên dưới sê nô thu nước), đa số trong giai đoạn sau 1985 đến năm 1990. Chi tiết thêm thắt này có thể là dấu mốc kỷ niệm, ghi nhớ năm ngôi nhà được dựng nên.
Bước vào bên trong nhà, ta sẽ lại nhìn thấy nét kiến trúc truyền thống quen thuộc với 2 bộ kèo suốt có hình thức rất đơn giản, tiết diện hình chữ nhật, không chạm trổ. Hệ khung nhà đều có kiểu “con tiền cái hậu” (trốn hàng cột nhất tiền, cột này gối lên trính - như trụ đội). Có nhà có hàng cột “con tiền” (cột nhì tiền); có nhà không có hàng cột này, một đầu trính gối trực tiếp lên tường mặt tiền hoặc trụ bổ xây gạch. Nhà có thể dùng trính băng (tức nhà không có cột, hai đầu trính gối trực tiếp lên tường). Nền láng xi măng hoặc lát gạch thẻ, gia đình nào khá giả hơn một chút thì lát gạch hoa xi măng. Mái lợp ngói đất nung (loại ngói mũi tên) hoặc ngói xi măng.
Thông thường kiểu nhà này không có nếp nhà xây tiếp sau nhà chính (như ở nhà phố) mà có nhà phụ. Nhà phụ được xây sát bên cạnh (bên phải hoặc trái, tùy nhà) ngang với vị trí mặt tiền nhà chính hoặc chồm ra phía trước. Bên trong nhà phụ bố trí phòng ngủ, bếp ăn và có thể bao gồm cả phòng vệ sinh.
Theo sự biến đổi của thời cuộc, các xu hướng kiến trúc đều có những tác động nhất định đến kiến trúc nhà ở quê hay nhà ở phố. Kiểu nhà phố, nhà hộp phù hợp với lối sống ở trung tâm đô thị nhưng lại không phù hợp với khung cảnh làng quê, và không tương thích với lối sống, sản xuất sinh hoạt của người dân nơi đây. Nhưng ở chiều ngược lại, kiểu nhà khá phổ biến ở vùng nông thôn là nhà 3 gian, nhà có phòng lồi lại có thể áp dụng cho mặt tiền nhà phố, khá phù hợp, tạo cảm giác dễ chịu, không đối chọi. Nhà có phòng lồi trong phố có sự khác biệt so với nhà cùng loại ở vùng ven, đó là nhà trong phố không có nếp nhà phụ. Sau nếp nhà trước (nếp nhà chính, có phòng lồi) có các nếp nhà khác tiếp nối (như nhà cầu nối, nếp nhà sau…). Theo đó, tường sau ở một gian bên trổ cửa đi ra nhà sau.
Trong Khu phố cổ Hội An hiện còn một số ngôi nhà có kiểu thức 3 gian phòng lồi như: nhà số 37, số 47 và số 38 đường Nguyễn Thị Minh Khai[3]. Ở phường Hội An Đông (Cẩm Châu, Cẩm Thanh trước đây), Hội An Tây (Cẩm Hà trước đây) và xã đảo Tân Hiệp vẫn còn một số ngôi nhà có kiểu thức này. Đây không chỉ là một kiểu nhà mà còn là một minh chứng cho sức sống bền bỉ của kiến trúc truyền thống. Giữa những ngôi nhà kiến trúc hiện đại, biệt thự mái Thái… đang được ưa chuộng thì ngôi nhà ba gian phòng lồi vẫn luôn mang lại cảm giác bình yên, thư thái và đầy hoài niệm.
“Thời gian trôi qua, những ngôi nhà nông thôn với ảnh hưởng hiện đại lại trở thành những ngôi nhà “xưa”, nhà-của-ông-bà. Trong ký ức, tính “hiện đại” đã phần nào trở thành “truyền thống”. Một công trình ngày nào còn hiện đại và mới mẻ, thì đôi ba mươi năm trôi qua, nó trở thành ngôi nhà ký ức của gia đình, và nối dài vào dòng chảy liên tục của kiến trúc di sản”[4]. Nhà có phòng lồi là minh chứng sinh động cho sự biến chuyển trong kiến trúc dân dụng, diễn tiến của không gian sống qua thời gian, ghi dấu một trào lưu kiến trúc trong lịch sử và mang trong mình những giá trị kiến trúc nhất định. Hiện nay các ngôi nhà này đang dần biến mất với tốc độ nhanh chóng của quá trình đô thị hóa, nhường chỗ cho những ngôi nhà với kiểu dáng tân thời. Hy vọng trong thời gian đến, nhà có phòng lồi sẽ được gìn giữ, bảo tồn như những ngôi nhà truyền thống khác, nhằm giữ lại một mảnh ghép đẹp đầy hoài niệm của kiến trúc đương đại trong dòng chảy kiến trúc di sản tại Đô thị cổ Hội An.
Không ít người thuộc thế hệ 8x, 9x, có thể bao gồm cả 7x ở khu vực vùng ven, nông thôn miền Trung và miền Nam đã nhìn thấy, hoặc sinh ra và lớn lên trong những ngôi nhà có kiểu thức kiến trúc chung, khá phổ biến, căn cứ hình khối kiến trúc mặt tiền, có thể gọi nôm na là nhà có phòng lồi. Mặc dù chưa được xếp vào nhóm kiến trúc nhà ở truyền thống Việt Nam, nhưng khi nhìn thấy kiểu nhà này khiến cho mọi người có cảm giác hoài niệm, gợi bao ký ức xưa cũ, vì tuổi đời của những ngôi nhà này cũng đã ngót nghét nửa thế kỷ.
“Phòng lồi” là thuật ngữ dân gian dùng để chỉ phần không gian được xây dựng nhô ra phía trước so với tường mặt tiền của ngôi nhà. Thông thường, nhà ba gian truyền thống có tường mặt tiền nằm trên một đường thẳng. Tuy nhiên, ở kiểu nhà này, một gian bên sẽ được đẩy lên phía trước, tạo thành đoạn tường hình chữ L. Chúng tôi chưa tiếp cận được tư liệu giúp xác định kiểu nhà có phòng lồi bắt đầu xuất hiện từ lúc nào, có thể vào những năm 1970. Kiểu nhà này khá phổ biến, bắt gặp tại nhiều địa phương, và dường như nó trở nên được ưa chuộng hơn, phát triển mạnh nhất trong những thập niên 1980 và 1990. Đây là kiểu nhà (xét kiến trúc nhà chính) có sự kếp hợp các đặc điểm hiện đại với yếu tố truyền thống, kết cấu nhà 3 gian được lặp lại. Vậy nên, có thể nhận định kiểu nhà có phòng lồi là bước phát triển tiếp theo của kiểu nhà 3 gian, một bước chuyển mình đầy sáng tạo, tạo thêm không gian sử dụng nhưng không làm mất đi cấu trúc đối xứng cơ bản của ngôi nhà. Nếu các công trình hiện đại ở đô thị có sự thể nghiệm nhiều hình khối mới mẻ, thì nhà cửa vùng nông thôn đã kết hợp các đặc điểm hiện đại với yếu tố truyền thống, đặc biệt là ở hình khối và bố cục không gian. Trong khi người ta hào hứng trưng ra các mặt tiền tối giản phủ bằng đá rửa và cắt xẻ theo các ô hình học, thì sự phân bổ ngôi nhà theo kết cấu gian - chái ngày trước vẫn được lặp lại, bởi đó là không gian sinh hoạt quen thuộc trong đời sống nông thôn. Nhiều ngôi nhà vẫn giữ lối bố trí truyền thống khi xây cất công trình mới, đặc biệt là dạng nhà chữ đinh[1].
Nhà có phòng lồi thường tọa lạc trong khuôn viên rộng rãi, nhà trệt, phát triển theo chiều ngang, bao quanh là sân vườn thoáng đãng. Chỉ cần quan sát mặt tiền nhà chính, dễ dàng nhận diện nhà có kiểu thức 3 gian, phòng lồi rộng 1 gian, phần hiên sâu ở 2 gian còn lại giúp tránh nắng hắt, mưa tạt hiệu quả. Kích thước các gian không đồng đều, gian giữa thường nhỏ nhất, gian có phòng lồi rộng hơn gian bên còn lại. Điều này có chút khác biệt so với nhà ba gian là có kích thước hai gian bên bằng nhau[2].
Kiểu nhà này có các hình khối bắt mắt, hiện đại (tại thời điểm xây dựng) nhưng vẫn giữ được các yếu tố của một ngôi nhà truyền thống. Hơi hướm kiến trúc tân thời thể hiện ở sê nô thu nước bằng bê tông cốt thép bao bọc quanh mặt tiền; tường phòng lồi, trụ hiên tô trát vữa xi măng, được chia nhỏ theo phân vị ngang, đứng bởi các đường kẻ roan theo hướng tối giản, quét vôi màu, roan trắng, một số ít nhà có mặt tiền tương tự nhưng tường được tô đá rửa…; ô bông gió xi măng đúc sẵn, hoặc chỉ đơn thuần là thanh ngang bằng bê tông cốt thép trang trí đầu cửa đi, cửa sổ. Hệ cửa mặt tiền (cửa sổ rộng ở tường lồi, cửa đi ở hai gian còn lại) là cửa pano gỗ (+ kính), hoặc pano lá sách gỗ thường được sơn màu xanh dương hoặc xanh lá cây, nổi bật trên màu tường vôi vàng, trắng đục truyền thống. Có nhà làm sàn bê tông cốt thép phần hiên và phòng lồi; có nhà lợp mái luôn khu vực này, độ dốc thấp hơn độ dốc mái chính, do đó khi quan sát ở mặt bên thì có thể thấy hệ mái được chia làm hai phần, gãy khúc. Điểm gây chú ý nhất của ngôi nhà có lẽ là con số niên đại được tạo tác trên mặt tiền (dầm hiên dưới sê nô thu nước), đa số trong giai đoạn sau 1985 đến năm 1990. Chi tiết thêm thắt này có thể là dấu mốc kỷ niệm, ghi nhớ năm ngôi nhà được dựng nên.
Bước vào bên trong nhà, ta sẽ lại nhìn thấy nét kiến trúc truyền thống quen thuộc với 2 bộ kèo suốt có hình thức rất đơn giản, tiết diện hình chữ nhật, không chạm trổ. Hệ khung nhà đều có kiểu “con tiền cái hậu” (trốn hàng cột nhất tiền, cột này gối lên trính - như trụ đội). Có nhà có hàng cột “con tiền” (cột nhì tiền); có nhà không có hàng cột này, một đầu trính gối trực tiếp lên tường mặt tiền hoặc trụ bổ xây gạch. Nhà có thể dùng trính băng (tức nhà không có cột, hai đầu trính gối trực tiếp lên tường). Nền láng xi măng hoặc lát gạch thẻ, gia đình nào khá giả hơn một chút thì lát gạch hoa xi măng. Mái lợp ngói đất nung (loại ngói mũi tên) hoặc ngói xi măng.
Nhà 3 gian phòng lồi ở đường Nguyễn Thị Minh Khai, phường Hội An - Ảnh: Hoàng Phúc
Bố trí công năng hoàn toàn tương tự như ở nhà 3 gian, gian chính (thờ cúng, tiếp khách) và hai gian phụ (ngủ nghỉ) như nhà ba gian truyền thống, nhưng có thêm phần “lồi” ở phía trước. Bàn thờ gia tiên ở gian chính giữa nhà, trước bàn thờ là bộ bàn gỗ tiếp khách. Hai bên bàn thờ xây tường gạch ngăn chia với gian bên (từ tường sau tới cột cái hậu) để tạo sự tôn nghiêm. Hai gian bên đặt để đồ gia dụng hoặc có phòng ngủ, các vị trí này đều có cửa sổ do các mặt nhà đều thoáng. Phòng lồi thường là chỗ bố trí giường ngủ hoặc góc làm việc, học tập, có cửa sổ ở cả mặt tiền và phía bên tường hồi, vừa giúp thông thoáng, mát mẻ vào mùa hè, vừa là không gian ngắm cảnh, thư giãn hoặc quan sát nhà cửa (an ninh), góc lý tưởng để giao tiếp với không gian bên ngoài nhà, kết nối thiên nhiên.Thông thường kiểu nhà này không có nếp nhà xây tiếp sau nhà chính (như ở nhà phố) mà có nhà phụ. Nhà phụ được xây sát bên cạnh (bên phải hoặc trái, tùy nhà) ngang với vị trí mặt tiền nhà chính hoặc chồm ra phía trước. Bên trong nhà phụ bố trí phòng ngủ, bếp ăn và có thể bao gồm cả phòng vệ sinh.
Theo sự biến đổi của thời cuộc, các xu hướng kiến trúc đều có những tác động nhất định đến kiến trúc nhà ở quê hay nhà ở phố. Kiểu nhà phố, nhà hộp phù hợp với lối sống ở trung tâm đô thị nhưng lại không phù hợp với khung cảnh làng quê, và không tương thích với lối sống, sản xuất sinh hoạt của người dân nơi đây. Nhưng ở chiều ngược lại, kiểu nhà khá phổ biến ở vùng nông thôn là nhà 3 gian, nhà có phòng lồi lại có thể áp dụng cho mặt tiền nhà phố, khá phù hợp, tạo cảm giác dễ chịu, không đối chọi. Nhà có phòng lồi trong phố có sự khác biệt so với nhà cùng loại ở vùng ven, đó là nhà trong phố không có nếp nhà phụ. Sau nếp nhà trước (nếp nhà chính, có phòng lồi) có các nếp nhà khác tiếp nối (như nhà cầu nối, nếp nhà sau…). Theo đó, tường sau ở một gian bên trổ cửa đi ra nhà sau.
Trong Khu phố cổ Hội An hiện còn một số ngôi nhà có kiểu thức 3 gian phòng lồi như: nhà số 37, số 47 và số 38 đường Nguyễn Thị Minh Khai[3]. Ở phường Hội An Đông (Cẩm Châu, Cẩm Thanh trước đây), Hội An Tây (Cẩm Hà trước đây) và xã đảo Tân Hiệp vẫn còn một số ngôi nhà có kiểu thức này. Đây không chỉ là một kiểu nhà mà còn là một minh chứng cho sức sống bền bỉ của kiến trúc truyền thống. Giữa những ngôi nhà kiến trúc hiện đại, biệt thự mái Thái… đang được ưa chuộng thì ngôi nhà ba gian phòng lồi vẫn luôn mang lại cảm giác bình yên, thư thái và đầy hoài niệm.
“Thời gian trôi qua, những ngôi nhà nông thôn với ảnh hưởng hiện đại lại trở thành những ngôi nhà “xưa”, nhà-của-ông-bà. Trong ký ức, tính “hiện đại” đã phần nào trở thành “truyền thống”. Một công trình ngày nào còn hiện đại và mới mẻ, thì đôi ba mươi năm trôi qua, nó trở thành ngôi nhà ký ức của gia đình, và nối dài vào dòng chảy liên tục của kiến trúc di sản”[4]. Nhà có phòng lồi là minh chứng sinh động cho sự biến chuyển trong kiến trúc dân dụng, diễn tiến của không gian sống qua thời gian, ghi dấu một trào lưu kiến trúc trong lịch sử và mang trong mình những giá trị kiến trúc nhất định. Hiện nay các ngôi nhà này đang dần biến mất với tốc độ nhanh chóng của quá trình đô thị hóa, nhường chỗ cho những ngôi nhà với kiểu dáng tân thời. Hy vọng trong thời gian đến, nhà có phòng lồi sẽ được gìn giữ, bảo tồn như những ngôi nhà truyền thống khác, nhằm giữ lại một mảnh ghép đẹp đầy hoài niệm của kiến trúc đương đại trong dòng chảy kiến trúc di sản tại Đô thị cổ Hội An.
[1] Nhóm tác giả Tản mạn kiến trúc (2022), Tản mạn kiến trúc Nam Bộ, Nxb Thế giới, trang 68, 69.
[2] Trong nhà 3 gian 2 chái truyền thống, gian chính giữa thường có bề rộng lớn nhất so với các gian, chái còn lại. Trong nhà 3 gian, gian giữa thường có bề rộng tương đương hoặc nhỏ hơn hai gian bên. Trong khi đó, nhà có phòng lồi thì gian giữa lại nhỏ nhất, gian có phòng lồi rộng hơn gian bên còn lại.
[3] Trong đó, nhà số 38 có cửa sổ phòng lồi đã cải tạo thành cửa đi.
[4] Nhóm tác giả Tản mạn kiến trúc (2022), Tản mạn kiến trúc Nam Bộ, Nxb Thế giới, trang 71.
Tác giả: Trần Thanh Hoàng Phúc
Nguồn tin: Trung tâm Bảo tồn Di sản Văn hóa Thế giới Hội An
Những tin cũ hơn
