TRUNG TÂM BẢO TỒN DI SẢN VĂN HÓA THẾ GIỚI HỘI AN
Một số sự kiện liên quan đến Hội An vào năm Ngọ qua các tài liệu lịch sử
Với vị thế địa lịch sử - văn hóa, Hội An từ rất sớm là nơi giao thương, buôn bán của các nước trong khu vực và trên thế giới. Vào thời kỳ Lâm Ấp - Champa, Hội An đã là một thương cảng có thuyền buôn nước ngoài đến buôn bán và đã có một số tác phẩm mô tả, giới thiệu nhiều thông tin quý giá về Hội An trong Tấn thư, Đường thư, một số thư tịch cổ Ả Rập.
Phố cổ Hội An nhìn từ trên không - Ảnh: Quang Ngọc
Đặc biệt lúc Hội An là thương cảng quốc tế phát triển cực thịnh vào thời kỳ các chúa Nguyễn, rồi đến thời kỳ Tây Sơn và các vua nhà Nguyễn đã có nhiều tác phẩm liên quan/đề cập đến Hội An được xuất bản như Đại Nam thực lục, Đại Nam nhất thống chí, Một chuyến du hành đến xứ Nam Hà, Hành trình và truyền giáo, Xứ Đàng Trong năm 1621, Hải ngoại kỷ sự... Bên cạnh đó, một số tư liệu Hán Nôm liên quan đến Hội An như châu bản triều Nguyễn, tư liệu về các dòng họ, địa bạ… ghi chép nhiều thông tin quý về Hội An. Tất cả các tư liệu này là nguồn sử liệu độc đáo, cung cấp nhiều thông tin bổ ích về vùng đất Hội An vào thế kỷ XVI - XVIII. Dưới đây xin giới thiệu một số thông tin, sự kiện liên quan đến lịch sử - văn hóa Hội An vào năm Ngọ được ghi chép trong trong các nguồn tài liệu trong nước và nước ngoài.Năm Mậu Ngọ - 1618
Giáo sĩ Cristophoro Borri đến Đàng Trong, trong đó có Hội An với nhiệm vụ truyền giáo và trở thành một trong những người truyền đạo đến Đàng Trong sớm nhất. Trong thời gian lưu trú ở đây, ông đã có những ghi chép về Hội An trong tác phẩm Xứ Đàng Trong năm 1621 như sau:
Về hải cảng: “…Hải cảng đẹp nhất, nơi tất cả người ngoại quốc đều tới và cũng là nơi có hội chợ danh tiếng chính là hải cảng thuộc tỉnh Quảng Nam. Người ta cập bến bằng hai cửa biển: một gọi là Turon (Đà Nẵng) và một gọi là Pulluciambello (Hội An). Các cửa biển cách nhau chừng ba hay bốn dặm, kế đó biển chia thành hai nhánh đi sâu vào đất liền bảy hay tám dặm, làm thành như hai con sông luôn tách rời nhau để rồi cuối cùng gặp nhau và đổ vào một con sông lớn. Tàu bè từ hai phía tới cũng đi vào con sông này”[1].
Về buôn bán: “Chúa Đàng Trong xưa kia cho người Nhật, người Tàu chọn một địa điểm và nơi thuận tiện để lập một thành phố cho tiện việc buôn bán như chúng tôi đã nói. Thành phố này gọi là Faifo (Hội An), một thành phố lớn đến độ người ta có thể nói được là có hai thành phố, một phố người Tàu và một phố người Nhật. Mỗi phố có khu vực riêng, có quan cai trị riêng, và sống theo tập tục riêng. Người Tàu có luật lệ và phong tục của người Tàu và người Nhật cũng vậy[2].
Về sản vật, đặc biệt là yến: “Ở xứ này có một thứ chim be bé giống như chim én… Dân xứ này nhặt những tổ đó về ngâm trong nước cho mềm và tan ra, rồi dùng làm đồ gia vị… Và đây là món rất ngon, nên chỉ có Chúa độc quyền sử dụng, người ta dành tất cả cho ngài và ngài đem một số lớn cống vua Tàu là rất ưa chuộng”[3].
Năm Giáp Ngọ - 1774
Trong Giáp Ngọ niên bình nam đồ, phần vẽ về Quảng Nam, Bùi Thế Đạt đã ghi chép các địa danh Hội An phố - Hội An Đàm, cửa Đại Chiêm, núi Tiêm Bút (Cù Lao Chàm)… Trước đó, trong Thiên Nam tứ chí lộ đồ do Đỗ Bá vẽ đã ghi chép về các địa danh này.
Năm Canh Ngọ - 1810
Thuyền buôn nước Xiêm La gặp gió dạt vào cửa Đại Chiêm, vua dụ sai dinh thần Quảng Nam theo số hơn 4 trăm người trong thuyền cấp cho 10 ngày lương ăn, rồi cho về.
Trong năm này, sai hai phố Thanh Hà và Hội An xét hỏi những người buôn nước Thanh. Phàm người Thanh đến buôn bán cứ 3, 4 tháng thì trở về nước, ai xin ở lại và đi nơi khác buôn bán thì địa phương phải cam kết, quan sở tại cấp bằng. Nếu tự tiện đi hay ở thì bắt tội[4].
Năm Nhâm Ngọ - 1822
Năm Minh Mạng thứ 3 (1822), đổi huyện Diên Khánh thành huyện Diên Phước[5]. Lúc này, Hội An thuộc huyện Diên Phước, phủ Điện Bàn.
Cũng trong năm này, Phái đoàn của Anh do Crawfurd dẫn đầu đến Hội An. Trong khoảng thời gian ở Hội An từ ngày 22 - 24/10/1822, Crawfurd cho biết: “Hội An - trung tâm buôn bán chính của các tỉnh phía Bắc của Cochin China, khoảng 36 dặm về hướng Nam của vịnh Đà Nẵng. Những thương nhân tại đây đều là người Trung Quốc, họ đã tận dụng mọi cơ hội để thể hiện sự sốt sắng về một quan hệ buôn bán với nước Anh”[6].
Về tàu thuyền đến buôn bán tại cảng thị Hội An: “từ Hải Nam, 3 thuyền mành, mỗi thuyền có trọng tải 2750 đảm[7]; từ Quảng Châu, 6 thuyền mành, mỗi thuyền có trọng tải 3.000 đảm, từ Phúc Kiến, 4 thuyền mành, mỗi thuyền có trọng tải 3.000 tấn, từ Giang Nam và Chiết Giang, 2 thuyền mành, mỗi thuyền có trọng tải 2.500 đảm”[8].
Năm này, Bộ Hộ đã có văn bản gửi Yến hộ hộ trưởng Hồ Văn Hòa (người xã Thanh Châu) quy định thể lệ của triều đình nhà Nguyễn về việc lập đội thuyền yến hộ: Yến hộ có số đinh 40 người thì lập đội thuyền 12 chiếc, Yến hộ 36 người trở lên lập đội thuyền 8 chiếc, Yến hộ 20 người trở lên lập đội thuyền 5 chiếc, Yến hộ 10 người trở lên lập đội thuyền 2 chiếc. Đà ngang của thuyền từ 5 thước đến 6 thước 9 tấc. Đăng ký thuyền bài là yến hộ thuyền và y lệ nộp thuế tại dinh trấn…[9].
Năm Bính Ngọ - 1846
Trấn thủ cửa biển Đại Chiêm là Nguyễn Dưỡng cho biết có 6 người Thanh đi vào địa phận cửa biển xã Phước Trạch. Đó là người Thanh thuộc huyện Đồng An, phủ Tuyền Châu, tỉnh Phước Kiến. Chủ thuyền là Trần Cấp thuê họ làm thủy thủ cùng phó lái thuyền gồm 15 người đi trên một chiếc thuyền đến Đài Loan chở hàng hóa, vào ngày 16 tháng 8 xuất cảng, ngày 19 thuyền đang đi trên biển thì gặp gió Bấc mạnh thân thuyền bị phá, bánh lái, cột buồm bị gãy. Chủ thuyền, tài phó gồm 9 người không biết trôi lạc đi đâu. Còn lại 6 người họ ở trên thuyền trôi dạt vào cửa biển khẩn cầu xin được trú ngụ tại phố Hội An để chờ khi có thuyền người Thanh sẽ xin trở về nước. Thấy họ là người nước ngoài chẳng may bị nạn sóng to nên đã đồng ý chấp thuận, chu cấp mỗi người một phương gạo và các phương tiện sinh hoạt tối thiểu, đồng thời đã đề nghị Bang trưởng nhận lãnh quản lý, chờ đợi có thuyền người Thanh đến buôn bán thì cho họ tháp tùng mà về nước[10].
Năm Canh Ngọ - 1910
Tổng đốc Nam Ngãi Hồ Đắc Trung xin tăng thêm trạm phu cho trạm Nam Cẩm tại xã Cẩm Phô và được chấp thuận. Theo đó số phu trạm tại xã Miếu Bông từ 16 người, sẽ rút 5 trạm phu về để sai phái cho trạm Nam Cẩm tại xã Cẩm Phô, 5 trạm phu này được nhận tiền lương công vụ, cũng được trừ sưu thuế lệ hằng năm.
Trong năm này, theo tờ tâu của Hòa thượng Vĩnh Gia: Chùa Phước Lâm ở xã Thanh Hà, huyện Diên Phước, tỉnh Quảng Nam là ngôi cổ tự, được sáng lập hơn 100 năm, trải qua các lần sửa chữa vẫn giữ lại nét cổ kính, các sư tăng trong chùa luôn giữ gìn giới luật theo tinh thần Đạo Phật,… nên làm tờ tâu đề nghị triều đình ban sắc tứ. Bộ Lễ xem xét trình lên triều đình, và được nhà vua ân chuẩn[11]. Hiện tấm biển hoành phi sắc tứ được triều đình ban tặng treo trang trọng tại chính điện chùa Phước Lâm.
[1] Cristophoro Borri (1998), Xứ Đàng Trong năm 1621, Hồng Nhuệ, Nguyễn Khắc Xuyên, Nguyễn Nghị dịch, Nxb Thành phố Hồ Chí Minh, tr.91.
[2] Cristophoro Borri, Xứ Đàng Trong năm 1621, sđd, tr.92.
[3] Cristophoro Borri, Xứ Đàng Trong năm 1621, sđd, tr.30-31.
[4] Quốc sử quán triều Nguyễn (bản dịch) (2007), Đại Nam thực lục, tập 1, Nxb Giáo dục, Hà Nội, tr.783-784.
[5] Quốc sử quán triều Nguyễn (bản dịch) (2007), Đại Nam thực lục, tập 2, Nxb Giáo dục, Hà Nội, tr.249.
[6] Alastair Lamb (bản dịch, 2022), Con đường thiên lý - Hành trình kỳ lạ của các sứ bộ Anh Quốc tới Việt Nam thế kỷ 17 - 19, Đinh Tuấn Nghĩa dịch, Nguyễn Thị Thúy Thúy hiệu đính, Thư viện Nguyễn Văn Hưởng, Nxb Hội Nhà văn, tr.378.
[7] Mỗi đảm bằng 100 catty hoặc 1331/3 cân Anh.
[8] Alastair Lamb, Con đường thiên lý - Hành trình kỳ lạ của các sứ bộ Anh Quốc tới Việt Nam thế kỷ 17 - 19, sđd, tr.401.
[9] Tư liệu nghề yến Thanh Châu: Công văn của Nguyễn Hữu Thận (Bộ Hộ) gửi Hồ Văn Hòa, bản sao lưu tại Trung tâm Bảo tồn Di sản Văn hóa Thế giới Hội An.
[10] Châu bản triều Nguyễn về nội dung: Tấu của Bộ Hộ về việc thuyền người Thanh xin trạm trú tại Hội An và xin chi các khoản hỗ trợ, bản sao lưu tại Trung tâm Bảo tồn Di sản Văn hóa Thế giới Hội An.
[11] Châu bản triều Nguyễn về nội dung: Về việc đề nghị ban sắc tứ cho chùa Phước Lâm, bản sao lưu tại Trung tâm Bảo tồn Di sản Văn hóa Thế giới Hội An.
Tác giả: Phạm Phước Tịnh
Nguồn tin: Trung Bảo tồn Di sản Văn hóa Thế Giới Hội An
Những tin mới hơn
Những tin cũ hơn
