Ca dao về tình yêu đôi lứa ở Hội An
- Chủ nhật - 08/02/2026 20:29
- In ra
- Đóng cửa sổ này
Trong đời sống cộng đồng cư dân thuở trước, ca dao dân ca như là liều thuốc bổ của tinh thần, làm nên chất thơ giữa đời thường nhiều cơ cực, tiếp thêm sức mạnh để cuộc sống lao động vơi đi phần nào vất vả.
Qua lời ca tiếng hát, người sáng tác còn có dịp được giãi bày tâm tư tình cảm như một khoái cảm sáng tạo. Ở phía tiếp nhận, tâm hồn con người được bay bổng, hóa giải bao khúc mắc trái ngang bởi tìm thấy sự đồng điệu, cảm thông trong câu hát. Chủ đề của các sáng tác ca dao, dân ca sưu tầm được ở Hội An rất đa dạng như tình yêu nam nữ, tình yêu gia đình, yêu làng xóm, yêu lao động… Nhưng kho báu ca dao, dân ca về tình yêu nam nữ là giàu có hơn cả và cũng bộc lộ nhiều cung bậc cảm xúc nhất.
Trong bối cảnh sinh hoạt văn hóa làng xã của cư dân Hội An ngày trước, nam nữ thanh niên có nhiều cơ hội tiếp xúc, vui chơi giữa các đám hội hè và lao động sản xuất. Người Hội An đặc biệt yêu thích hò khoan. Vậy nên hội làng luôn là dịp mọi người mong chờ để hẹn hò, gặp gỡ, thưởng thức văn nghệ và trao tình gửi ý qua lời ca tiếng hát trữ tình. Những buổi giao duyên, đối đáp hò khoan bao giờ cũng để lại tình cảm sâu sắc và lưu dấu đến mãi tận… hôm nay. Bởi vì, không riêng gì kẻ trong cuộc khắc ghi vào ký ức, mà người dự xem có khi cũng thuộc làu làu và truyền tai nhau mẩu chuyện xoay quanh lần đối đáp xuất thần nào đấy.
Con chim đa đa đậu nhánh đa đa
Nó kêu lấc la lấc lẽo
Con chim chèo bẻo đậu nhánh măng dòi
Nó kêu mẹ ơi mẹ hỡi ơi hồi rứa răng
Trên trời có một con trăng
Khi tròn khi khuyết bạn lo rằng không lo
Ở làm chi cho biển cạn thành gò
Sông kia lấp hết chiếc đò không ai đưa
Trong bối cảnh sinh hoạt văn hóa làng xã của cư dân Hội An ngày trước, nam nữ thanh niên có nhiều cơ hội tiếp xúc, vui chơi giữa các đám hội hè và lao động sản xuất. Người Hội An đặc biệt yêu thích hò khoan. Vậy nên hội làng luôn là dịp mọi người mong chờ để hẹn hò, gặp gỡ, thưởng thức văn nghệ và trao tình gửi ý qua lời ca tiếng hát trữ tình. Những buổi giao duyên, đối đáp hò khoan bao giờ cũng để lại tình cảm sâu sắc và lưu dấu đến mãi tận… hôm nay. Bởi vì, không riêng gì kẻ trong cuộc khắc ghi vào ký ức, mà người dự xem có khi cũng thuộc làu làu và truyền tai nhau mẩu chuyện xoay quanh lần đối đáp xuất thần nào đấy.
Dĩa bánh đầy sao gọi là bánh ít
Anh đối đặng rồi em cho xít lại đây
Anh đối đặng rồi em cho xít lại đây
Lời đối đáp tình tứ của đôi, nhóm nam nữ trong những lần thi thố hát hò rồi sẽ trở thành tài sản chung của cộng đồng yêu thích hò khoan. Và tác phẩm, ứng tác nào có nhiều người ghi nhớ lại ngày càng được trau chuốt, chỉn chu hơn như bản tình ca lãng mạn của những con người chân lấm tay bùn.
Con chim đa đa đậu nhánh đa đa
Nó kêu lấc la lấc lẽo
Con chim chèo bẻo đậu nhánh măng dòi
Nó kêu mẹ ơi mẹ hỡi ơi hồi rứa răng
Trên trời có một con trăng
Khi tròn khi khuyết bạn lo rằng không lo
Ở làm chi cho biển cạn thành gò
Sông kia lấp hết chiếc đò không ai đưa
Có những bài ca về tình yêu đôi lứa khá sắc sảo bởi tác giả dân gian biết gieo vào đấy những điểm sáng làm lôi cuốn lòng người. Có thể là thách thức, thử tài nhau giữa cuộc hội làng với biết bao người mong chờ thưởng thức tài nghệ của đôi bên:
-Trăm thứ than, than chi không quạt?
Trăm thứ bạc, bạc chi không mua?
*
- Trăm thứ than than thân không quạt
Trăm thứ bạc bạc nghĩa bạc tình chẳng ai mua
Trăm thứ bạc, bạc chi không mua?
*
- Trăm thứ than than thân không quạt
Trăm thứ bạc bạc nghĩa bạc tình chẳng ai mua
Hoặc rất nhiều khi, tác giả dân gian gửi gắm vào lời tâm tình của đôi lứa yêu nhau câu chuyện đạo nghĩa, muốn dò hỏi để đoán biết lòng người nông, sâu:
Một mai mai một ngó chừng
Ngó truông truông vắng ngó rừng rừng cao
Ngó lên trên núi thấy cặp cu đang đá
Ngó xuống dưới biển thấy cặp cá đang đua
Anh về lập miễu thờ vua
Lập lăng thờ mẹ lập chùa thờ cha
Chữ trung chữ hiếu chữ hòa
Đố anh ba chữ thờ cha chữ nào?
Ngó xuống dưới biển thấy cặp cá đang đua
Anh về lập miễu thờ vua
Lập lăng thờ mẹ lập chùa thờ cha
Chữ trung chữ hiếu chữ hòa
Đố anh ba chữ thờ cha chữ nào?
Chữ trung anh để thờ cha, chữ hiếu thờ mẹ, chữ hòa thờ em
Những câu ca thách thố nhau mang đến cảm giác vui tươi từ những tâm hồn son trẻ, là nét duyên dáng, hấp dẫn của thơ ca dân gian về tình yêu đôi lứa:
Nhà anh nhà rường vách đố, cửa sổ buồng khoa
Lòng nhất lòng nhì cho chí lòng ba
(…)
Cam sâm, chuối mít cây đà thậm hung
Cây lê cây lựu cây tùng
Bòng chanh ổi sẻ tứ tung ngoài vườn
Trước sân có đám hành hương
Trong nhà năm, bảy cái rương đựng đồ
Thiếu chi hàng lụa mĩ (miều?)
Đất tơi trăm mẫu, lúa chín phơi ngoài đồng
Tới bữa ăn chả phụng nem công
Thịt heo cắt khúc nấu nồi đồng vỏ cua
*
Con mèo con chó có lông
Bụi tre có mắt nồi đồng có quai
Mâm thau bát bị thêu thùa
Gỗ mun bịt bạc không thua chi nhà chàng
Lòng nhất lòng nhì cho chí lòng ba
(…)
Cam sâm, chuối mít cây đà thậm hung
Cây lê cây lựu cây tùng
Bòng chanh ổi sẻ tứ tung ngoài vườn
Trước sân có đám hành hương
Trong nhà năm, bảy cái rương đựng đồ
Thiếu chi hàng lụa mĩ (miều?)
Đất tơi trăm mẫu, lúa chín phơi ngoài đồng
Tới bữa ăn chả phụng nem công
Thịt heo cắt khúc nấu nồi đồng vỏ cua
*
Con mèo con chó có lông
Bụi tre có mắt nồi đồng có quai
Mâm thau bát bị thêu thùa
Gỗ mun bịt bạc không thua chi nhà chàng
Phong phú về nội dung biểu hiện, chủ đề tình yêu đôi lứa trong ca dao, dân ca ở Hội An thể hiện tinh tế mọi cung bậc yêu thương, hờn dỗi… và hạnh phúc, khổ đau của con người. Dáng điệu của kẻ đem lòng nhớ thương một ai đó được tác giả dân gian biểu lộ theo cách thật đáng yêu, cứ vòng vo, tản lờ mặc dầu trong dạ bổi hổi bồi hồi, đứng ngồi không yên:
Chiều chiều xách rổ nhổ ngò
Lòng thương chú thợ giả đò hốt dăm
*
Dang tay hốt nắm dăm bào
Hỏi thăm chú thợ bữa nào hồi công
Không mai thì mốt hồi công
Đất Cẩm Phô em ở, chốn Kim Bồng anh lui
*
Trái lòn bon trong tròn ngoài méo
Trái sầu đâu trong héo ngoài tươi
Nhớ tới ai em không hé môi cười
Nước mắt lai láng chùi hoài không khô
Trời hỡi trời sao bớt nhớ thương
Sợi chỉ hồng đã lỡ vấn vương
Xa nhau một bữa nhớ thương nhiều ngày
Lòng thương chú thợ giả đò hốt dăm
*
Dang tay hốt nắm dăm bào
Hỏi thăm chú thợ bữa nào hồi công
Không mai thì mốt hồi công
Đất Cẩm Phô em ở, chốn Kim Bồng anh lui
*
Trái lòn bon trong tròn ngoài méo
Trái sầu đâu trong héo ngoài tươi
Nhớ tới ai em không hé môi cười
Nước mắt lai láng chùi hoài không khô
Trời hỡi trời sao bớt nhớ thương
Sợi chỉ hồng đã lỡ vấn vương
Xa nhau một bữa nhớ thương nhiều ngày
Xen lẫn vào trong cảm xúc riêng tư buổi ban đầu của nàng và chàng là trăm mối đắn đo, băn khoăn, thăm dò ý tứ đủ mọi bề; vì còn e ngại lời đàm tiếu thế gian, lo sợ lòng người sớm nắng chiều mưa:
Sông sâu sào ngắn khó dò
Muốn đi thăm bạn sợ đò không đưa
Muốn đi thăm bạn sợ đò không đưa
Khi tình yêu đến sáng rõ và mặn mà, đôi bạn lòng thường gởi trao lời thề nguyện hẹn ước như là cách cùng nhau dệt nên ước mơ hạnh phúc:
Lời nguyền ta với bạn thiết ngôn
Sống nằm một chiếu, chết chôn một mồ
Trăm năm không bỏ bạn đi mô
Bạn có sống trên dương gian ta cũng sống
Bạn có thác dưới mồ ta cũng thác theo
Lời nguyền hương vọng đèn treo
Ai mà ở bạc thì thác theo ngọn đèn
Sống nằm một chiếu, chết chôn một mồ
Trăm năm không bỏ bạn đi mô
Bạn có sống trên dương gian ta cũng sống
Bạn có thác dưới mồ ta cũng thác theo
Lời nguyền hương vọng đèn treo
Ai mà ở bạc thì thác theo ngọn đèn
Và cả những cuộc tình vỡ tan mang nhiều tiếc nuối, ray rứt, hờn trách nhẹ nhàng mà se sắt lòng người:
Bạn cũ ơi cho ta mượn một tiền
Mua dòng chỉ thắm kết nguyền ngãi nhơn
Ngãi nhơn xưa trầu đưa rượu rước
Ngãi nhơn chừ bạc nước nồng vôi
Nắng ba năm ta còn đợi bạn
Mưa một hồi bạn lại bỏ ta
*
Mười ba mười bốn trăng non
Bước qua rằm, mười sáu con thỏ lòn bóng trăng
Khi mô nỉ nỉ non non
Bây giờ cứ thẳng con đàng mà đi
Mua dòng chỉ thắm kết nguyền ngãi nhơn
Ngãi nhơn xưa trầu đưa rượu rước
Ngãi nhơn chừ bạc nước nồng vôi
Nắng ba năm ta còn đợi bạn
Mưa một hồi bạn lại bỏ ta
*
Mười ba mười bốn trăng non
Bước qua rằm, mười sáu con thỏ lòn bóng trăng
Khi mô nỉ nỉ non non
Bây giờ cứ thẳng con đàng mà đi
Ngôn ngữ thơ ca của người Hội An xưa qua những câu ca dao về tình yêu đôi lứa vừa bình dị mà cũng rất lãng mạn, thắm đượm vẻ đẹp tâm hồn Việt chất phác, tươi vui, đa đoan mà ý nhị, sâu sắc và dạt dào tình cảm. Cũng như phần lớn các sáng tác dân gian ở Hội An, ca dao, dân ca về tình yêu đôi lứa được nảy sinh từ môi trường sinh hoạt văn hóa, văn nghệ cộng đồng, phản ánh đời sống tinh thần phong phú, tư duy sắc sảo của những chủ nhân một thời của mảnh đất này. Thời đại của chúng ta, liệu còn có thể sôi nổi được như thế nữa không? Mối quan hệ giữa sáng tác và thưởng thức các sản phẩm văn nghệ cộng đồng còn duy trì được nữa hay thôi? Nếu tìm câu trả lời bằng hành động bảo vệ không ngừng nghỉ và tích cực phát huy trong cộng đồng, chúng ta sẽ được thấy sức sáng tạo dân gian, sức sống của văn hóa dân gian theo dòng chảy thời gian mãnh liệt như thế nào.